سال ۱۴۰۳ را شاید بتوان در جمعبندی کوتاهی، سالِ چشماندازهای ناروشن جهان و بهویژه خاورمیانه نامید: قدرتگیری روزافزون گرایش فاشیستی راست در جهان، انتخاب ترامپ در آمریکا و جهتگیریهای جدید آن در همهی عرصههای داخلی و خارجی، عملاً جهان سرمایهداری را به تلاطم واداشته و موجهای سرکش آن رفته رفته به توفانی غیرقابلپیشبینی بدل میشوند که آوار ویرانیهای آن در نهایت بر سر تهیدستان و ستمدیدگان فرود خواهد آمد
در سال ششم فعالیت «نقد» پروژهی خاورمیانه و گروندریسه را به پایان رساندیم و در قالب دو کتاب منتشر کردیم که در دسترس علاقهمندان هستند. علاوه بر این، پروژهی جدید امپریالیسم را آغاز کردهایم و تاکنون در ۱۵ مقاله به بررسی آرا و نظرات اندیشمندان در این حوزه پرداختهایم. ما در این پروژه کوشیدهایم عمده تغییرات و تحولات نظری مرتبط با نظریهی مارکسیستی مقولهی امپریالیسم را در اختیار خوانندگان بگذاریم. انتشار این مقالهها همچنان ادامه خواهد داشت و امیدواریم در سال آینده بتوانیم مجموعهی این مقالات را همانند پروژههای پیشین در قالب کتاب گردآوری و ارائه کنیم.
پیرامون پیوستگی درونی دین و سرمایهداری
نوشتهی: نوربرت ترنکله
ترجمهی: کمال خسروی
از این لحاظ میتوان گفت که نهادهای نودینی، از هر رنگ و قماشی، حفرههایی را پر میکنند که دولتِ غایب برجای نهاده است. وجود دولتی کمابیش کارا تحت شرایط سرمایهدارانه غیرقابل چشمپوشی است تا پیوستار اجتماعی عمومیای را حفظ و تضمین کند که از سوی نیروهای مرکزگریزِ رقابت و منافع خصوصی بیشُمار، مداوماً مورد تردید قرار میگیرد. فرآیند فروپاشی نهادهای دولتیْ نشانگر بحران بنیادین نظام سرمایهدارانه است که مدتهاست دیگر نه فقط در کشورهای جنوبِ جهانی، بلکه در مراکز سرمایهداریْ رو به گسترش است. گروههای دینگرا در این شرایط به افراد منفرد و پراکندهْ تکیهگاهی هویتبخش و (تا اندازهای) مادی ــ البته فقط در هیأت همبستگیِ گروهبندیهای خُرد، حاشیهای و پاسخگو به مشتریان خود ــ عرضه میکنند؛ و دقیقاً با این کار بازتابندهی فروپاشی همدوسیِ جامعهی مبتنی بر کالایند و همهنگام به پیشبُرد و پایداری این همدوسیْ یاری میرسانند. بنابراین رونق کنونی بازارِ بنیادگراییهای دینیْ نمایانگر هیچگونه بازگشت و سقوط به دوران پیشامدرن نیست. این رونق همهنگام عارضه و وجه وجودیِ پویاییبخشنده به بحران بنیادین دوران مدرن سرمایهداری است که بیش از پیش ناپایداری و ناتوانی در ادامهی حیات خویش را اثبات میکند.
درک لوکاچ از کار و مناسبتِ آن
نوشتهی: وانگ پو
ترجمهی: پارسا زنگنه
دوگانهانگاریِ لوکاچْ دو شکل متناظر و در عینحال نامتجانس بهخود میگیرد: اولین شکل، همانطورکه در بالا هم مدلل شد، معنای دوگانهی زمان کار است، یعنی اینکه زمان کارْ همهنگام بهعنوان کمیت محض و نیز بهعنوان مقولهای که به شخصیت [کارگر] تعیّن میبخشد، قابلتشخیص است؛ و دومین شکل، نوعی تقسیم درونی است که درون «تمامِ شخصیت» [کارگر] رخ میدهد. در واقع کارگر به دو بخش متضاد تقسیم میشود: قوّهی کارِ کالاییشده و جانی که در برابر انسانزدایی مقاومت میکند. بهنظر میرسد که شکل دوم برای آنکه میانجی شکل اول باشد بسط مییابد، اما بههرحال، آنچه این دو شکل برجسته میسازند، ابهام موجود در اینهمانیِ بیواسطگی و میانجیگری است. تردید و تزلزل لوکاچ نیز از دل همین دو شکل برمیخیزد.
نوشتهی: علی رها
انقلابِ سیاسیْ انقلابِ جامعهی مدنی است که رژیم عهدعتیق را سرنگون میکند. این انقلابْ جامعهی مدنی را به اجزای سازای آن تقسیم میکند؛ یعنی به افراد جداگانه، به عناصری مادی و روحانی که محتوای زندگی را تشکیل میدهند و جایگاه اجتماعی و طبقاتی افراد را تعیین میکنند. انقلاب سیاسیْ اجزای پراکندهی روح سیاسی را گردآوری کرد و آن را از امتزاج با زندگی مدنی رها کرد و عرصهی سیاسی را همچون یک عرصهی اشتراکی مستقر کرد که بهطور ایدهآل از عناصر خاص زندگی مدنیْ مستقل است.
در سالگرد خاموشی «پیرمرد»
نوشتهی: کمال خسروی
کارل مارکس زنده است؛ در حضور بیمیانجی اندیشهی انقلابی و مبارز. کارل مارکس معاصرِ ماست، معاصر نسل ما، نسلهای پیش از ما و نسلهایی که از پسِ ما، تا برچیدهشدنِ بساط سلطه و ستم و استثمار، زاده خواهند شد و با سلاح اندیشهی مبارز و انقلابیِ او پا در راه نبرد برای رهایی خواهند نهاد. کارل مارکس زنده است، حتی آنگاه که ستمدیدگانی که قلب او برای زندگی و سرنوشتشان میتپید، از خستگی کار روزانه، از دلمردگیِ زمان کشدار و ملالآور بیکاری، از غرقهشدن در روزمرگی و در لابلای چرخدندههای رنج و جنگ و گرسنگی و آوارگی او را فراموش میکنند. دشمنان خیرهسر کارل مارکس گواه همیشهْ زندهی سرزندگی و شادابیِ اندیشهی مبارز و انقلابی او هستند. کارل مارکس، انقلابیِ اندیشمند و اندیشمندِ انقلابی، انسانِ معاصرِ ماست؛ امروزین و بهروز.
از همهی این نشانههای پنهان و آشکار میتوان تصور کرد که در آستانهی سالی دشوار، پرمخاطره و تعیینکننده قرار گرفتهایم. ستیزندگی و دلیری زنان و مردانی که در شش ماه گذشته با واقعبینی مننتج از «خوشبینی اراده» ناممکنها را طلبیدند و امکان تصور مناسباتی را فراهم ساختند که بر بنیانهای دیگری استوار است، بیشک در ماههای پیشرو به سوخت و توان انقلابی و انتقادی مضاعفی نیاز دارد.
فصل هفدهم کاپیتال، جلد نخست
نوشتهی: کارل مارکس
ترجمه و تالیف: کمال خسروی
اقتصاد سیاسی کلاسیک مقولهی «قیمت کار» را، بدون هرگونه نقدی، از زندگی روزمره عاریه گرفت تا سپس بپرسد این قیمت چگونه تعیین میشود؟ اقتصاد سیاسی کلاسیک خیلی زود دریافت که تغییر در نسبتِ تقاضا و عرضه برای قیمت کار، درست مانند هر کالای دیگر، هیچ چیزی را توضیح نمیدهد جز همین تغییر را، یعنی نوسانهایی را که قیمت بازار کمتر یا بیشتر از یک مقدارِ معین دارد. اگر تقاضا و عرضه بر هم منطبق باشند، بنا بر فرضِ ثابتماندنِ بقیهی شرایط، نوسانها متوقف میشوند. در این حالت، تقاضا و عرضه دیگر نمیتوانند هیچ چیز را توضیح بدهند. بنابراین به این نتیجه رسیدند که اگر عرضه و تقاضا بر هم منطبق یا همپوش باشند، قیمت کار عبارت از مقداری معین و مستقل از رابطهی تقاضا و عرضه است، همانا قیمت طبیعیِ کار است؛ و به این ترتیب آنچه درواقع باید موضوعِ واکاوی قرار بگیرد، کشف شد. بعضیها دورهی طولانیتری از نوسانهای قیمت بازار، مثلاً یکسال، را درنظرگرفتند و سرآخر کشف کردند که این بالا و پائین رفتنها زمانی همتراز میشوند و به یک مقدار متوسط و میانگین میرسند؛ به یک مقدار ثابت. این مقدارِ ثابت مسلماً باید بهنحو متفاوتی با انحرافاتی که خود را جبران میکنند، تعیین شود. این قیمت که فراتر از قیمتهای تصادفی بازار برای کار و تنظیمکنندهی آن است، یعنی «قیمت ضروری» (فیزیوکراتها) یا «قیمت طبیعی» (آدام اسمیت) درست همانطور که در مورد همهی کالاهای دیگر صادق است، فقط میتواند ارزشش باشد که در پول بیان شده است. اقتصاد سیاسی خیال میکرد که با این شیوه از طریق قیمتهای تصادفیِ کار به عمق ارزششان رسیده است.
چیزگونگی و انتزاع در نظریهی جامعه – بخش سوم (پایانی)
نوشتهی: لاورنس کرادر
ترجمهی: کمال خسروی
رابطهی کالایی رابطهای یگانه و یکپارچه نیست، بهلحاظ شکلش یکپارچه است، اما نه بهلحاظ محتوایش. در وهلهی نخست، بیواسطه و مستقیماً رابطهای اجتماعی نیست، بلکه رابطهای اجتماعی است بین اشیاء، و رابطهای مادی یا شئوار است بین انسانها؛ حاصلجمعِ زمان کار گذشته، مرده و لختهشده است. کالا بهمثابه سرمایه شخصیت نمییابد، یعنی از سوی پرولتاریا درونی، سوبژکتیو و متصرف نمیشود؛ مهمتر از هرچیز، این رابطهای است بین سرمایهدار و سرمایهی پولی. یک رابطهی انسانی، مثلاً رابطهی دوستی، عشق، آموختن، آموزاندن، یا یک فراوردهی انسانی مانند اثری هنری، در شکل و در محتوا با کسانی یگانه است که مثلاً در دوستی، در آن شریکاند یا با آنها که اثری را که با آهنگسازش، با نقاشش و غیره، یگانه است گوش فرا میدهند یا آن را میبینند. در لحظههایی بسیار اندک و نادر انسان بالقوگیِ خویش را به این شیوه درمییابد و لمس میکند. برخلاف رابطهی کالایی، در اینجا نمیتوان شکل را از محتوا جدا کرد. بنابراین کالا در رابطه با تولیدکنندهی بیواسطهاش، با مالک آغازینش، با فروشنده و خریدار و مالک نهاییاش یک کل یکپارچه را نمیسازد، بلکه کلی تکهپارهشده را. کالا یک شئ است و روابط اجتماعی نیز شئوارند. بههمین شیوه، جامعهی تحت سلطهی تولید کالایی و مناسبات کالایی فقط در معنایی صوری یک کلِ یکپارچه میسازد و در اساس یک کلِ تکهپاره است که هر عضوش بهنوبهی خود کلیتی است متناقض و نامتوازن
دیالکتیک انتقادی ـ فصل سوم
نوشتهی: کمال خسروی
قائم بهذاتبودگی، فریفتاری، وارونگی، ــ وارونهنمایی در معنای عرضهی واقعیتِ وارونه به آگاهی ــ بتوارگی، و پیکرهای برای شکلِ پیوستار درونیبودن، ویژگیهای فرانمودها و شکلهای فرانمودین است. تبیین و نقد نظریِ فرانمودها، جلوهای از، و وظیفهای در، مبارزهی طبقاتی علیه روابط سرمایهدارانهی استوار بر ستم و استثمار است؛ اما بحران است که راز فرانمودها را به آشکارترین صورت فاش میکند و تشت آنها را با بلندترین غرش از بام فرو میافکند. بحران، با یورش به حساسترین و نیرومندترین سپر مناسبات تولید سرمایهدارانه، با آشکارکردن واقعیت و عینیت آنها، همانا بهمثابه انتزاعات پیکریافته، و با شکستن پوستهی فرانمودین آنها، محتوایشان را در برابر دیدگان وحشتزدهی عاملان تولید میگذارد و روشن میکند که این محتواها، خود شکلی از پیوستار درونیاند. بحرانهای مالی، پولی، بانکی با قاطعیتی انکارناپذیر و با خشونتی بیرحمانه که آوارش همیشه بر سر کارگران و تهیدستان فرو میریزد، نشان میدهند که چگونه پول میتواند به کاغذپارهای بیبها بدل شود که محتوایش چیزی جز همارز عام نیست و این خود، کالایی است در کنار کالاهایی دیگر. بحران، شکلهای پدیداری را به ذاتها تحویل نمیکند، بلکه با نهادن نقطهی پایان بر فرانمودها بهمثابه مشخصترین و انتزاعیترین شیوهی وجودِ روابط سرمایهدارانه، با پسزدنِ فضای مهآلود، کنارنهادنِ فریفتاریها و بتوارگیها، راه را برای نظرافکندن به ژرفای مُغاکِ پیوستارهای درونی، باز میکند. «بحرانها هستند که بر این فرانمودِ قائم بهذاتبودگی… نقطهی پایان میگذارند.» (مارکس: نظریهها 3، ص 507).